Văn hóa miền Nam

Đi đâu xa về thì mua chút quà cho cả nhà, gói kẹo, bịch bánh, phần ông bà trước. Có ai giúp mình thì nhớ ơn, gặp lại cảm ơn lần nữa, có dịp thì trả. Ông bà dạy "ăn trái nhớ kẻ trồ…

Ở miền Nam, con đầu lòng không kêu là "anh Cả" mà là "anh Hai", "chị Hai". Đứa kế là Ba, rồi Tư, Năm, Sáu… tới đứa chót là Út. Người ngoài cũng kêu theo thứ trong nhà: chú Bảy, cô…

Áo bà ba là bộ đồ quen thuộc của người miền Nam, nhứt là miền Tây. Về nguồn gốc có hai cách giải thích: một là áo được Trương Vĩnh Ký cải biên từ kiểu áo của người dân đảo Penang (…

Ổ bánh mì theo chân người Pháp qua Việt Nam, ban đầu ăn kiểu Tây: bánh mì riêng, bơ, pa-tê, thịt nguội riêng. Người Sài Gòn từ từ biến nó thành món của mình: xẻ ổ bánh, kẹp đủ thứ…

Tết miền Nam mà thiếu đòn bánh tét thì coi như chưa đủ Tết. Bánh tét gói bằng lá chuối thành đòn tròn dài, cắt ra từng khoanh, nên mới có tên "tét" (cắt, xắt ra). Nhân bánh truyền…

Bánh xèo có tên từ cái tiếng "xèo" khi muỗng bột đổ xuống chảo nóng. Bánh xèo miền Tây khác bánh xèo miền Trung ở chỗ to bằng cái chảo, mỏng, vàng ươm. Bột gạo được pha với nghệ ch…

Bún nước lèo vốn là món của người Khmer, rồi người Kinh, người Hoa ở Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ) nấu theo, thành ra một món mang dấu ấn ba dân tộc sống chung. Cái làm…

Cá lóc nướng trui là món của người làm đồng. Ngày xưa đi tát đìa, bắt được con cá lóc, người ta làm liền tại chỗ: hổng cần đánh vảy, chỉ rửa sơ, lấy cây tre nhỏ xiên từ miệng xuống…

Cải lương là loại hình sân khấu đẻ ra từ chính đất Nam Kỳ, lớn lên từ đờn ca tài tử. Khoảng năm 1915–1916, ở Vĩnh Long có lối "ca ra bộ": mấy người tài tử vừa ca vừa làm điệu bộ, m…

Trong bữa cơm miền Tây, tô canh chua gần như lúc nào cũng có mặt. Phổ biến nhứt là canh chua cá lóc, cá đồng thịt chắc, ngọt. Vị chua lấy từ me, có thêm thơm (khóm) và cà chua. Ra…

Chợ nổi Cái Răng nằm trên sông Cái Răng, cách trung tâm Cần Thơ không xa. Chợ họp từ tờ mờ sáng, ghe xuồng chở trái cây, rau củ từ các miệt vườn đổ về, buôn bán ngay trên mặt nước.…

Ngã Bảy (Phụng Hiệp, trước thuộc Hậu Giang, nay thuộc thành phố Cần Thơ) là chỗ bảy ngả sông, kênh gặp nhau, tỏa đi Cà Mau, Sóc Trăng, Cần Thơ, Rạch Giá... Hồi người Pháp đào xong…

Đi qua Trà Vinh, Sóc Trăng, An Giang, Kiên Giang, dễ thấy những ngôi chùa Khmer mái nhọn, nhiều tầng, màu vàng rực giữa hàng cây thốt nốt, cây sao. Chùa Khmer theo Phật giáo Nam tô…

Tấm là mấy hạt gạo bị bể khi xay xát. Hồi trước, tấm rẻ, người nghèo mới ăn, nên cơm tấm khởi đầu là bữa cơm của người lao động. Vô tới Sài Gòn, món này được nâng cấp dần thành biể…

Cù lao là những cồn đất, đảo nhỏ nổi giữa sông lớn, do phù sa bồi lâu năm mà thành. Sông Tiền, sông Hậu có rất nhiều cù lao, đất màu mỡ, cây trái xanh um, nhà cửa nằm lọt giữa vườn…

Người lớn kêu tên thì đứa nhỏ phải "dạ" một tiếng cho rõ. Không ai trả lời ông bà, cha mẹ bằng "ừ", "hả" hay "gì đó". Nghe "hả" là bị rầy liền. Hỏi chuyện thì "Dạ, con ăn rồi", "D…

Nhà có giỗ ông bà thì mấy bữa trước đã đi mời bà con, lối xóm. Bữa giỗ trưa cúng xong là bày mâm ra, ai tới cũng có chén cơm. Người được mời đi giỗ thường mang theo chục trái cây,…

Hồi nhỏ, sáng nào đi học cũng phải đứng trước cửa nói một câu: "Thưa ông bà, thưa ba má, con đi học". Chiều về tới cổng là "Thưa ông bà, thưa ba má, con mới về". Có bữa quên, má kê…

Đình làng Nam Bộ ra đời theo bước chân người đi khẩn hoang: lập làng xong là dựng đình để thờ Thần Thành hoàng bổn cảnh, nhiều đình còn giữ sắc phong do vua triều Nguyễn ban. Đình…

Lối chơi nhạc thính phòng dân gian của người miền Nam, hình thành cuối thế kỷ 19 từ nhạc lễ và nhạc cung đình Huế. Người chơi đờn kìm, đờn tranh, đờn cò, đờn bầu, sáo, song lang, c…

Một buổi đờn ca tài tử thường chỉ có vài cây đờn, mỗi cây giữ một vai. Đờn kìm (người Bắc kêu là đàn nguyệt) có thùng đờn tròn như mặt trăng, cần dài, hai dây, tiếng ấm và chắc, đư…

Đưa cái gì cho người lớn, cái ly nước, đôi đũa, tờ giấy, cũng phải đưa bằng hai tay. Món nhỏ quá thì tay này cầm, tay kia đỡ dưới cổ tay. Nhận đồ của người lớn cũng nhận bằng hai t…

Ở những xóm nằm sâu trong kênh rạch, xa chợ, ngày xưa bà con trông nhứt là ghe hàng bông, có nơi kêu ghe hàng chợ, ghe tạp hóa. Đó là chiếc ghe chở đủ thứ: bánh kẹo, rau củ, trứng…

Ở miền Tây, câu hò là tiếng lòng của người làm ruộng, người chèo ghe. Hò Đồng Tháp có cái riêng: thường chỉ một người hò, kéo dài hơi trên sông, trên đồng, chớ hổng phải hát đối đá…

"Nam Vang" là tên người Việt xưa kêu thành phố Phnom Penh. Hủ tiếu thì gốc của người Hoa Triều Châu, chữ "hủ tiếu" đọc theo tiếng Triều Châu của món "kway teow". Món hủ tiếu Nam Va…

Đồng bằng sông Cửu Long chằng chịt kênh rạch. Rạch là dòng nước tự nhiên, còn kênh (người Nam hay đọc là "kinh") là do người đào. Từ hồi khẩn hoang, kênh rạch vừa là đường đi, vừa…

Bến Tre (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long) là xứ dừa, và kẹo dừa là món quà quê nổi tiếng nhứt. Nghề làm kẹo dừa xuất hiện khoảng thập niên 1930, khởi đầu ở Mỏ Cày, nên hồi đó người ta kêu…

Ở miền Nam, trong nhà kêu nhau theo thứ: anh Hai, chị Ba, cô Tư, chú Năm, dì Sáu, tới con Út. Ra ngoài xóm cũng vậy, kêu "chú Bảy hớt tóc", "cô Tư bán xôi" chớ ít ai kêu thẳng tên.…

Có khách tới, dù là người bán hàng ghé hỏi đường, chủ nhà cũng mời "Vô nhà uống miếng nước đã". Rót ly trà, ly nước đá đưa bằng hai tay. Con nít trong nhà ra khoanh tay chào rồi mớ…

Gặp người lớn ngoài đường, đứa nhỏ phải chào trước. Chào thì khoanh tay, cúi đầu, nói cho rõ: "Con chào chú Tư", "Con chào bà Sáu". Đang đội nón mà đi ngang người lớn thì lột nón r…

Ở miền Tây, xuồng ghe từng là "chiếc xe" của mỗi nhà: đi chợ, đi ruộng, đi đám tiệc đều bằng xuồng. Một trong những làng nghề đóng xuồng ghe nổi tiếng là Long Hậu ở huyện Lai Vung…

Lăng Ông ở Bà Chiểu (quận Bình Thạnh cũ, TP.HCM) là nơi an táng và thờ Tả quân Lê Văn Duyệt, vị Tổng trấn Gia Định thành được người Sài Gòn xưa kính trọng. Ông mất năm 1832 và được…

Lẩu mắm là món nhậu, món tiệc rất "miền Tây". Món này có liên hệ với cách ăn mắm của người Khmer, đi qua món bún mắm rồi được người miền sông nước biến thành nồi lẩu sôi sùng sục.…

Thấy ai có chuyện vui, như mới cưới vợ, mới có con, trúng mối làm ăn, người miền Nam hay nói: "Anh chị may quá, chúc mừng nha, cho em lấy hên với". Lấy hên là xin hưởng ké chút may…

Dưới chân núi Sam ở Châu Đốc (An Giang) có miếu Bà Chúa Xứ, nơi người miền Tây và khách khắp nơi tới cúng viếng quanh năm. Đông nhứt là lễ Vía Bà, diễn ra từ ngày 22 tới 27 tháng T…

Mỗi làng ở miền Nam có một ngôi đình thờ Thần Thành hoàng bổn cảnh, vị thần coi sóc làng xóm. Lớn nhứt trong năm là lễ Kỳ yên, nghĩa là cầu cho yên ổn: mưa thuận gió hòa, mùa màng…

Ok Om Bok (còn viết Oóc Om Bóc) là lễ cúng trăng của đồng bào Khmer Nam Bộ, làm vô rằm tháng Mười âm lịch, lúc mùa lúa sắp thu hoạch. Bà con cúng tạ ơn Mặt Trăng đã cho mưa thuận g…

Hồi đó nhà nào nấu nồi canh chua ngon thì múc một tô bưng qua nhà bên cạnh. Nhà kia hôm sau trả lại cái tô, trong có mấy trái xoài. Hết nước mắm, hết hộp quẹt thì chạy qua mượn, kh…

Hồi khẩn hoang, cá đồng nhiều tới mức ăn hổng hết, người miền Tây đem ướp muối làm mắm, phơi khô để dành ăn mùa giáp hạt. Từ cái khéo léo đó mà Châu Đốc (An Giang) thành "thủ phủ m…

Mâm cơm dọn ra, cả nhà ngồi vô đủ rồi, đứa nhỏ nói một câu gọn: "Con mời cả nhà ăn cơm" hay "Mời mọi người ăn cơm". Người lớn cầm đũa trước, rồi cả nhà mới ăn. Người miền Nam mời m…

Khoảng tháng Bảy tới tháng Mười âm lịch, nước lũ từ thượng nguồn sông Mê Kông đổ về, tràn đồng ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp. Người miền Tây kêu là mùa nước nổi. Nước lê…

Dọn cơm xong, con cháu mời cả nhà ăn cơm rồi chờ ông bà, cha mẹ cầm đũa trước mới ăn. Món ngon như con cá, miếng thịt thì gắp cho ông bà trước, mình ăn sau. Ăn xong mà người lớn c…

Nhà cổ Bình Thủy ở quận Bình Thủy cũ, Cần Thơ, là nhà của dòng họ Dương. Ông Dương Văn Vị bắt đầu cất nhà từ năm 1870, tới khoảng năm 1911 thì con trai là ông Dương Chấn Kỷ xây lại…

Nằm bên bờ sông Sa Đéc (Đồng Tháp), nhà cổ Huỳnh Thủy Lê được ông Huỳnh Cẩm Thuận, một thương gia người Hoa, cất năm 1895 và sửa lại năm 1917. Ngôi nhà kết hợp nét Á và Âu: mặt tiề…

Sống chung với sông nước, người miền Tây cất nhà sao cho hợp với con nước. Ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp, nơi mùa nước nổi ngập đồng mấy tháng, nhiều nhà được dựng trên…

Người lớn vô nhà, đang ngồi ghế thì đứng dậy nhường. Lên xe đò, xe buýt thấy người già, người bồng con thì đứng lên mời ngồi. Ngồi trước mặt người lớn thì không gác chân lên ghế,…

"Lục Vân Tiên" là truyện thơ Nôm của cụ Nguyễn Đình Chiểu, viết khoảng giữa thế kỷ 19. Người miền Nam thuộc lòng truyện này tới mức có hẳn một lối trình diễn riêng: nói thơ Vân Tiê…

Sông Hậu là nhánh phía nam của sông Mê Kông trên đất Việt Nam, người Khmer và người Pháp xưa còn kêu là Bassac. Sông vô Việt Nam ở khu vực Long Bình (An Phú, An Giang), chảy qua An…

Sông Mê Kông khi chảy vô Việt Nam thì chia ra hai nhánh lớn: sông Tiền và sông Hậu. Sông Tiền vô đất Việt ở khu vực xã Thường Phước (Hồng Ngự, Đồng Tháp) và xã Vĩnh Xương (Tân Châu…

Sáng mùng một, con cháu thay đồ mới, đứng trước ông bà, cha mẹ chúc Tết. Câu chúc quen nhứt là chúc ông bà sống lâu, mạnh giỏi. Ông bà lì xì bao đỏ, nhận bằng hai tay, cảm ơn rồi m…

Tết miền Nam rộn ràng từ tháng Chạp: đưa Ông Táo, quét dọn nhà cửa, gói bánh tét, kho nồi thịt kho hột vịt, làm dưa giá, dưa kiệu. Trước nhà phải có chậu mai vàng, trên bàn thờ phả…

Đi ngang nhà dân hay tiệm buôn ở miền Nam, dễ thấy một cái bàn thờ nhỏ đặt sát dưới đất, gần cửa, thờ hai ông: Ông Địa và Thần Tài. Ông Địa là thần giữ đất, coi sóc nơi gia đình ở;…

Bản vọng cổ mà người miền Nam ca hoài có gốc từ bài "Dạ cổ hoài lang" (nghe tiếng trống đêm nhớ chồng) của nhạc sĩ Cao Văn Lầu, tức Sáu Lầu, sáng tác ở Bạc Liêu khoảng năm 1918–191…