Lịch sử Nam Kỳ

Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên gả con gái là công nữ Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp Chey Chettha II. Cuộc hôn nhân này giúp quan hệ giữa Đàng Trong với Chân Lạp êm thấm, chúa Nguyễn có thêm chỗ dựa khi đang đối đầu với họ Trịnh ở phía Bắc. Nhờ mối quan hệ đó, lưu dân Việt bắt đầu vô làm ăn ở vùng Mô Xoài, Đ…

Theo thỏa thuận với vua Chân Lạp Chey Chettha II (chồng công nữ Ngọc Vạn), chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên được đặt trạm thu thuế ở Prey Nokor và Kas Krobei, vùng đất sau này là Sài Gòn – Bến Nghé. Lưu dân Việt bắt đầu vô làm ăn đông hơn từ đây.

Tướng nhà Minh là Dương Ngạn Địch, Trần Thượng Xuyên dẫn hơn 3.000 người và 50 chiếc thuyền xin tị nạn. Chúa Nguyễn Phúc Tần cho nhóm Dương Ngạn Địch vô Mỹ Tho, nhóm Trần Thượng Xuyên vô Biên Hòa. Cù lao Phố ở Biên Hòa và Mỹ Tho đại phố thành hai thương cảng sầm uất nhứt phương Nam thời đó.

Đầu năm 1700, Nguyễn Hữu Cảnh dẫn quân sang Chân Lạp, đánh tới Nam Vang (Phnom Penh). Trên đường kéo quân về, ông bịnh rồi mất ở Rạch Gầm, vùng Mỹ Tho, lúc chừng năm mươi tuổi. Linh cữu được đưa về quê ở Quảng Bình an táng. Người Nam Bộ lập đền, đình thờ ông ở nhiều nơi, như đình Bình Kính ở Cù lao…

Chúa Nguyễn Phúc Chú lập châu Định Viễn và dinh Long Hồ ở vùng Vĩnh Long ngày nay, mở rộng cai quản xuống vùng giữa sông Tiền và sông Hậu.

Sau khi vua Chân Lạp Nặc Tôn dâng đất Tầm Phong Long, Nguyễn Cư Trinh lập đạo Đông Khẩu (Sa Đéc), Tân Châu (Tiền Giang) và Châu Đốc (Hậu Giang). Tới đây, đất Nam Kỳ cơ bản đã thành hình như sau này.

Mùa thu năm 1772, Điều khiển Nguyễn Cửu Đàm cho đào một con kênh thẳng băng nối rạch Bến Nghé (khúc nay là kênh Tàu Hũ) với rạch Cát, dài chừng ba cây số. Vì kênh thẳng như ruột con ngựa nên dân gọi là kênh Ruột Ngựa. Đây là đường thủy đầu tiên nối vùng Chợ Lớn với miền Tây, ghe thuyền chở lúa gạo,…

Nhà Tây Sơn tiến vô Gia Định, chúa Nguyễn Phúc Thuần bị bắt và giết ở Long Xuyên. Nguyễn Ánh chạy thoát, mở đầu gần 25 năm giằng co giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn trên đất phương Nam.

Ngày 20 tháng 1 năm 1785, Nguyễn Huệ đem quân Tây Sơn phục kích quân Xiêm trên đoạn sông Tiền từ vàm Rạch Gầm tới Xoài Mút (trước năm 2025 thuộc Tiền Giang, nay thuộc Đồng Tháp). Quân Xiêm do Nguyễn Ánh cầu viện vô, hơn năm vạn quân với khoảng 300 chiến thuyền, bị đánh tan, thủy quân Xiêm gần như bị…

Ngày 7 tháng 9 năm 1788, Nguyễn Ánh từ Xiêm về, đánh lấy lại thành Gia Định từ tay Tây Sơn. Từ đó Gia Định thành căn cứ của Nguyễn Ánh trong cuộc chiến với Tây Sơn. Năm 1790 ông cho xây thành Bát Quái, tới năm 1802 thì lên ngôi, lập ra nhà Nguyễn.

Nguyễn Ánh cho xây thành Gia Định hình bát giác, có sự góp sức của mấy kỹ sư người Pháp theo kiểu thành Vauban. Thành nằm ở khu vực quận 1 ngày nay.

Nguyễn Ánh lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long, thống nhất đất nước. Đất Gia Định là nơi khởi nghiệp của ông nên được ưu đãi, do Tổng trấn Gia Định thành cai quản từ 1808.

Năm 1819, vua Gia Long cho vét sâu, mở rộng con kênh nối sông Vũng Gù (Tân An) với sông Mỹ Tho và đặt tên là Bảo Định hà. Kênh này vốn được đào lần đầu năm 1705, được xem là con kênh đào bằng sức người đầu tiên ở miền Tây. Cũng mùa xuân năm đó, Phó Tổng trấn Huỳnh Công Lý huy động hơn một vạn dân ph…

Tháng 5 năm 1820, khi vua Minh Mạng xuống chiếu tìm sách vở xưa, Thượng thư Trịnh Hoài Đức dâng bộ Gia Định thông chí. Sách chép về địa lý, khí hậu, phong tục, sản vật, thành trì của năm trấn thuộc Gia Định thành, là nguồn tư liệu quý nhứt về Nam Bộ đầu thế kỷ 19. Trịnh Hoài Đức cùng Lê Quang Định v…

Tháng 10 năm 1832, chừng ba tháng sau khi Tổng trấn Lê Văn Duyệt mất, vua Minh Mạng bãi bỏ Gia Định thành, chia vùng đất phương Nam thành sáu tỉnh: Phiên An (sau đổi là Gia Định), Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên. Mỗi tỉnh đặt quan Tổng đốc hoặc Tuần phủ, Bố chánh, Án sát như các…

Vua Minh Mạng sai đo đạc ruộng đất, lập địa bạ cho từng làng ở sáu tỉnh Nam Kỳ. Bộ địa bạ này nay là nguồn quý để biết tên làng, ruộng đất miền Nam đầu thế kỷ 19.

Ngày 22 tháng 2 năm 1860, sau khi chiếm thành Gia Định, Pháp mở cảng Sài Gòn cho tàu thuyền ra vô buôn bán. Từ đây Sài Gòn lớn dần thành thương cảng, lúa gạo miền Tây theo đường sông đổ về Chợ Lớn, Sài Gòn để xuất đi.

Ngày 24 và 25 tháng 2 năm 1861, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công đại đồn Chí Hòa (còn gọi Kỳ Hòa) do Nguyễn Tri Phương chỉ huy. Đồn thất thủ, Nguyễn Tri Phương bị thương, tham tán Phạm Thế Hiển mất mấy ngày sau. Tháng 4 năm 1861 Pháp chiếm Mỹ Tho (Định Tường), đầu năm 1862 chiếm tiếp Biên Hòa, Vĩnh Long.

Ngày 5/6/1862, triều Huế ký hòa ước nhường cho Pháp ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường. Trương Định không chịu bãi binh theo lệnh triều đình, ở lại cùng dân Gò Công chống Pháp tới năm 1864.

Ngày 15/4/1865, Gia Định báo ra số đầu ở Sài Gòn, tờ báo in chữ quốc ngữ đầu tiên. Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của có công lớn với tờ báo, góp phần đưa chữ quốc ngữ đi rộng khắp Nam Kỳ.

Võ Duy Dương, thường gọi là Thiên hộ Dương, cùng Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều lập căn cứ ở Gò Tháp giữa vùng Đồng Tháp Mười từ cuối năm 1864. Tháng 4 năm 1866, quân Pháp chia ba mũi tấn công căn cứ; sau chừng mười ngày giao tranh, trong đó có trận đồn Tả ngày 16 tháng 4, nghĩa quân phải rút. Đốc binh Ki…

Tháng 6/1867, Pháp chiếm luôn Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên. Kinh lược sứ Phan Thanh Giản không giữ được thành, uống thuốc độc tự vẫn. Toàn bộ Nam Kỳ lục tỉnh thành thuộc địa Pháp.

Ngày 15 tháng 3 năm 1874, Nguyễn Văn Tường thay mặt triều Nguyễn và Philastre thay mặt Pháp ký Hòa ước Giáp Tuất ở Sài Gòn. Triều Nguyễn nhường hẳn ba tỉnh miền Tây là Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên mà Pháp đã chiếm từ năm 1867. Từ đây cả sáu tỉnh Nam Kỳ là thuộc địa Pháp, triều đình Huế hết hy vọng chuộc lại.

Ngày 21 tháng 1 năm 1875, Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine) được lập ở Paris theo sắc lệnh của Tổng thống Pháp, tiếp quản chi nhánh Sài Gòn của ngân hàng Comptoir d'Escompte de Paris có từ năm 1864. Ngân hàng được độc quyền phát hành giấy bạc, ban đầu bằng đồng franc, từ năm 1885 là đồng…

Nguyễn Hữu Huân, người làng Tịnh Hà (Tiền Giang ngày nay), đỗ thủ khoa kỳ thi Hương năm 1852 nên dân gọi là Thủ khoa Huân. Từ năm 1861 tới 1875, ông ba lần dấy binh chống Pháp ở vùng Tân An, Mỹ Tho. Ngày 15 tháng 5 năm 1875 ông bị bắt, ngày 19 tháng 5 bị xử chém ở vàm Giáp Nước, làng Mỹ Tịnh An (Chợ…

Ngày 7 tháng 10 năm 1877, Giám mục Isidore Colombert đặt viên đá đầu tiên xây nhà thờ chánh tòa Sài Gòn theo thiết kế của kiến trúc sư J. Bourard, pha trộn lối Roman và Gothic. Gạch đỏ, ngói và nhiều vật liệu được chở từ Pháp qua. Ngày 11 tháng 4 năm 1880, nhằm lễ Phục Sinh, nhà thờ được làm phép và…

Đường xe lửa Sài Gòn – Mỹ Tho khởi công giữa năm 1881 và chính thức chạy ngày 20 tháng 7 năm 1885. Tuyến dài 71 cây số với 15 ga, từ ga Sài Gòn đi qua Chợ Lớn, Phú Lâm, Bình Chánh, Bến Lức, Tân An, Trung Lương rồi tới Mỹ Tho. Đây là tuyến đường sắt đầu tiên ở cả Đông Dương. Lúc đầu xe lửa phải qua s…

Năm 1887, Nguyễn Trọng Quản cho in ở Sài Gòn cuốn Truyện thầy Lazarô Phiền, viết bằng chữ quốc ngữ theo lối văn xuôi. Truyện kể về một người đàn ông vì nghi ngờ, ghen tuông mà gây ra bi kịch trong gia đình, rồi sống trong ân hận. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là cuốn tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ đầu…

Bộ từ điển tiếng Việt viết bằng chữ quốc ngữ do người Việt soạn, in ở Sài Gòn năm 1895 và 1896, gồm hai tập. Sách ghi lại rất nhiều từ ngữ Nam Kỳ thời đó, nay là nguồn chính để tra tiếng Nam xưa.

Nhà hát lớn Sài Gòn khởi công năm 1898, khánh thành và đưa vô sử dụng năm 1900. Người Sài Gòn xưa quen kêu là Nhà hát Tây. Nay là Nhà hát Thành phố trên đường Đồng Khởi.

Từ năm 1901 tới tháng 7 năm 1903, chính quyền Nam Kỳ cho dùng xáng múc (máy đào chạy hơi nước) đào kênh Xà No, nối sông Cần Thơ với sông Cái Lớn đổ ra biển Tây, dài hơn bốn chục cây số. Kênh mở ra đường thủy thẳng từ Cần Thơ qua Rạch Giá, đồng thời mở đường cho người ta vô khai hoang vùng đất trũng…

Hồ Biểu Chánh (1885–1958), tên thật Hồ Văn Trung, người Gò Công, vừa làm công chức vừa viết văn. Sau truyện thơ U tình lục (1909), khoảng năm 1912 khi làm việc ở Cà Mau, ông viết cuốn tiểu thuyết văn xuôi đầu tay Ai làm được. Suốt gần năm chục năm, ông viết hơn sáu chục cuốn tiểu thuyết bằng lời văn…

Từ lối đờn ca tài tử và ca ra bộ ở Mỹ Tho, Sài Gòn, một loại hình sân khấu mới hình thành vào khoảng cuối thập niên 1910. Nhiều nhà nghiên cứu lấy năm 1918 làm mốc, gắn với các buổi diễn như vở Gia Long tẩu quốc ở Nhà hát Tây Sài Gòn ngày 16 tháng 11 năm 1918 và các vở của gánh Thầy Năm Tú ở Mỹ Tho;…

Ngày 2 tháng 5 năm 1929, tờ Phụ nữ tân văn ra số đầu ở Sài Gòn. Đây không phải tờ báo phụ nữ đầu tiên (trước đó có Nữ giới chung năm 1918), nhưng là tờ báo phụ nữ ra lâu và có tiếng nhứt thời Pháp thuộc, bàn chuyện nữ quyền, học hành, chữ quốc ngữ, có người đọc tới Trung Kỳ, Bắc Kỳ.

Ngày 18 tháng 5 năm Kỷ Mão (nhằm ngày 4 tháng 7 năm 1939), Huỳnh Phú Sổ, khi đó chưa tới hai mươi tuổi, khai đạo tại làng Hòa Hảo, quận Tân Châu, tỉnh Châu Đốc (nay thuộc An Giang). Đạo lấy tên làng làm tên, chủ trương tu tại gia, thờ đơn giản, không cần chùa lớn, nhấn mạnh hiếu nghĩa và giúp người…

Đêm 22 rạng 23 tháng 11 năm 1940, do Đảng Cộng sản Đông Dương tổ chức, cuộc nổi dậy chống chính quyền thuộc địa nổ ra ở nhiều tỉnh Nam Kỳ như Mỹ Tho, Gia Định, Chợ Lớn, Vĩnh Long, Cần Thơ, Bạc Liêu, Rạch Giá. Lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện lần đầu trong cuộc nổi dậy này. Chính quyền Pháp đem quân đàn á…

Đêm 22 rạng sáng 23 tháng 9 năm 1945, quân Pháp bất ngờ nổ súng đánh chiếm các cơ quan của chính quyền cách mạng ở Sài Gòn. Sáng 23 tháng 9, Xứ ủy Nam Bộ họp ở Cây Mai, quyết định kêu gọi kháng chiến, lập Ủy ban kháng chiến Nam Bộ do Trần Văn Giàu làm chủ tịch. Người Sài Gòn, Chợ Lớn dựng chướng ngạ…

Theo Hiệp định Élysée ký ngày 8 tháng 3 năm 1949 giữa Pháp và cựu hoàng Bảo Đại, Nam Kỳ sẽ được nhập lại với phần còn lại của Việt Nam. Tháng 4, Hội đồng lãnh thổ Nam Kỳ biểu quyết tán thành; tháng 5, Quốc hội Pháp thông qua luật trả Nam Kỳ, ban hành ngày 4 tháng 6 năm 1949. Từ đó Nam Kỳ thôi là thu…